اختیار معامله چیست؟

اختیار معامله (آپشن) قراردادی است که به خریدارش «حق» می‌دهد — نه تعهد — که یک سهم را تا تاریخ معین به قیمت مشخص بخرد یا بفروشد. فروشندهٔ قرارداد در عوض این حق، الان پول می‌گیرد و متعهد می‌شود اگر خریدار خواست، معامله را انجام دهد. همین عدم تقارن ساده است که آپشن را هم ابزار بیمه می‌کند و هم ابزار درآمد.

یک مثال ساده

فرض کن سهمی امروز ۱٬۰۰۰ تومان است. کسی به تو اختیار خریدی می‌فروشد که می‌گوید: «تا سه ماه دیگر می‌توانی این سهم را ۱٬۱۰۰ تومان از من بخری.» برای این حق ۵۰ تومان می‌پردازی؛ این ۵۰ تومان «پرمیوم» است، ۱٬۱۰۰ «قیمت اعمال» و سه ماه دیگر «سررسید».

• اگر سهم به ۱٬۳۰۰ برسد: سهم را ۱٬۱۰۰ می‌خری و ۱٬۳۰۰ می‌ارزد؛ ۲۰۰ تومان سود منهای ۵۰ پرمیوم = ۱۵۰ تومان، یعنی سه برابر پولی که گذاشتی.
• اگر سهم ۱٬۰۵۰ بماند: خریدن به ۱٬۱۰۰ بی‌معناست؛ حق را استفاده نمی‌کنی و ۵۰ تومان می‌سوزد.
• فروشندهٔ اختیار: در هر دو حالت ۵۰ تومان را همان اول گرفته، ولی در حالت اول باید سهمی را که ۱٬۳۰۰ می‌ارزد به ۱٬۱۰۰ بدهد.

واژه‌هایی که در تابلو می‌بینی

• اختیار خرید (call، نماد با «ض»): حق خریدن سهم به قیمت اعمال. با رشد سهم می‌ارزد.
• اختیار فروش (put، نماد با «ط»): حق فروختن سهم به قیمت اعمال. با ریزش سهم می‌ارزد.
• قیمت اعمال: قیمتی که معامله در سررسید با آن انجام می‌شود.
• اندازهٔ قرارداد: هر قرارداد چند سهم را پوشش می‌دهد؛ قیمت تابلو برای یک سهم است و مبلغ واقعی در اندازهٔ قرارداد ضرب می‌شود.
• موقعیت باز: تعداد قراردادهایی که هنوز تسویه نشده‌اند. صفر یا نزدیک صفر یعنی بازاری برای این قرارداد وجود ندارد.
• وجه تضمین: پولی که فروشندهٔ اختیار باید نزد کارگزار بلوکه کند تا تعهدش پشتوانه داشته باشد؛ مقدارش را بورس تعیین می‌کند و تغییر می‌کند.
• نوسان ضمنی (IV): نوسانی که قیمت فعلی قرارداد در دل خود دارد. IV بالا یعنی آپشن گران است؛ مقایسه‌اش با نوسان واقعی سهم می‌گوید فروشنده پرمیوم خوبی می‌گیرد یا نه.

سبک اروپایی یعنی چه

اختیار معاملهٔ سهام در بورس تهران سبک اروپایی است: حق اعمال فقط در روز سررسید قابل استفاده است. تا آن روز فقط می‌توانی خودِ قرارداد را در بازار بخری یا بفروشی. در عمل یعنی نمی‌شود وسط دوره «اعمال کرد و سهم گرفت»؛ اگر بخواهی زودتر خارج شوی باید قرارداد را بفروشی، و این یعنی نقدشوندگیِ همان قرارداد مهم‌تر از هر چیز دیگری است.

سه استراتژی که در صفحهٔ آپشن بورس سنج می‌بینی

کاورد کال (درآمد از سهمی که داری): سهم را داری و روی آن اختیار خرید می‌فروشی. پرمیوم را الان می‌گیری و همان حاشیهٔ امن تو در ریزش است. اگر سهم بالاتر از قیمت اعمال رفت، سهم را به قیمت اعمال واگذار می‌کنی و رشد بیشتر مال خریدار اختیار است. عددی که برایش نشان می‌دهیم «بازده سالانه اگر قیمت سهم ثابت بماند» است — یعنی صرفاً پول اختیار، بدون شرط رشد.

بیمهٔ سهم (خرید اختیار فروش): سهم را داری و یک اختیار فروش می‌خری. هر چقدر سهم بریزد، حق داری آن را به قیمت اعمال بفروشی؛ زیان از یک حد مشخص بیشتر نمی‌شود. هزینه‌اش پرمیوم است که اگر بازار نریزد می‌سوزد — درست مثل حق بیمه.

Conversion (سود قفل‌شده): خرید سهم، خرید اختیار فروش و فروش اختیار خرید روی همان قیمت اعمال و سررسید. نتیجه در سررسید از همان اول معلوم است و به جهت بازار ربطی ندارد. در تابلوی تهران چنین فرصتی وقتی «بزرگ» به نظر می‌رسد معمولاً یعنی سهم پایه در صف خرید است و نمی‌شود آن را خرید، یا سفارش‌ها کهنه‌اند. برای همین صفحهٔ ما بازده‌های غیرعادی را نشان نمی‌دهد.

ریسک‌هایی که تازه‌کار دست‌کم می‌گیرد

• صفر شدن کل پرمیوم: اختیار دور از قیمت با پرمیوم کم، در سررسید معمولاً بی‌ارزش می‌شود. «ارزان» بودن یک قرارداد به معنی فرصت نیست.
• نقدشوندگی و اسپرد: بسیاری از قراردادها سفارش واقعی ندارند. قیمت آخرین معامله ممکن است ساعت‌ها یا روزها کهنه باشد و فاصلهٔ سفارش خرید و فروش چند ده درصد. همیشه به بهترین سفارش خرید و فروش نگاه کن، نه آخرین معامله.
• صف در سهم پایه: استراتژی‌هایی که خرید سهم پایه لازم دارند، وقتی سهم در صف خرید است روی کاغذ می‌مانند.
• وجه تضمین فروشنده: فروش اختیار بدون داشتن سهم پایه، وجه تضمین می‌خواهد و در حرکت‌های شدید ممکن است افزایش آن خواسته شود.
• سررسید ثابت: سبک اروپایی یعنی زمان به نفع فروشنده می‌گذرد؛ خریدار باید هم جهت را درست بگیرد و هم زمان را.

پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ اختیار معامله چیست؟

این مطلب صرفاً جنبهٔ آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و به‌هیچ‌وجه توصیهٔ خرید یا فروش نیست. تصمیم سرمایه‌گذاری و مسئولیت آن بر عهدهٔ خود شماست. پیش از هر معامله، تحقیق شخصی کنید و در صورت نیاز با مشاور دارای مجوز مشورت کنید.